برای تحلیل بازار دارویی، صرفاً دانستن نام تجاری یا ماده مؤثره کافی نیست. تحلیلگر باید بتواند داروها را در یک ساختار استاندارد قرار دهد و بازار را از گروه‌های کلی درمانی تا مواد مؤثره مشخص بررسی کند. یکی از شناخته‌شده‌ترین استانداردهای بین‌المللی برای این کار، سیستم Anatomical Therapeutic Chemical (ATC) است.
۱. سیستم ATC چیست؟
ATC یک سیستم سلسله‌مراتبی برای طبقه‌بندی داروهاست. در این سیستم، داروها با توجه به اندام یا دستگاه هدف و ویژگی‌های درمانی، فارماکولوژیک و شیمیایی طبقه‌بندی می‌شوند. سیستم ATC/DDD توسط مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت برای روش‌شناسی آمار دارویی نگهداری می‌شود و یکی از کاربردهای اصلی آن پشتیبانی از مطالعات مصرف دارو و مقایسه الگوهای مصرف در طول زمان و میان مناطق مختلف است.
در تحلیل تجاری نیز ATC می‌تواند چارچوبی مشترک برای گروه‌بندی محصولات، تعریف بخش‌های بازار و بررسی ترکیب پرتفوی شرکت‌ها فراهم کند؛ البته به شرط آنکه کدهای طبقه‌بندی به‌درستی به داده‌های محصول و فروش متصل شده باشند.
۲. ساختار کد ATC
کد استاندارد ATC معمولاً از هفت نویسه تشکیل می‌شود: یک حرف، دو رقم، دو حرف و در پایان دو رقم. هر بخش، جایگاه دارو را در یکی از پنج سطح طبقه‌بندی مشخص می‌کند.
برای مثال، کد ATC متفورمین A10BA02 است. این کد را می‌توان از سطح کلی به سطح اختصاصی‌تر خواند.
۳. پنج سطح طبقه‌بندی ATC
سطح اول: گروه اصلی آناتومیک
سطح اول حوزه اصلی آناتومیک یا فارماکولوژیک را مشخص می‌کند. سیستم ATC دارای ۱۴ گروه اصلی است. در مثال متفورمین، حرف A به معنی Alimentary Tract and Metabolism یا «دستگاه گوارش و متابولیسم» است.
سطح دوم: زیرگروه درمانی یا فارماکولوژیک
سطح دوم گروه اصلی را محدودتر می‌کند. کد A10 به Drugs Used in Diabetes، یعنی داروهای مورد استفاده در دیابت، اشاره دارد.
سطح سوم: زیرگروه فارماکولوژیک، درمانی یا شیمیایی
در این سطح، گروه دقیق‌تر می‌شود. کد A10B به داروهای کاهنده قند خون، به‌جز انسولین‌ها، اشاره دارد. ماهیت سطح سوم می‌تواند بسته به گروه دارویی درمانی، فارماکولوژیک یا شیمیایی باشد.
سطح چهارم: زیرگروه اختصاصی‌تر
سطح چهارم یک تقسیم‌بندی دقیق‌تر درون گروه سطح سوم ارائه می‌کند. در مثال ما، A10BA به گروه بیگوانیدها اشاره دارد.
سطح پنجم: ماده شیمیایی مشخص
سطح پنجم ماده دارویی مشخص را معرفی می‌کند. کد A10BA02 مربوط به متفورمین است.
| سطح | کد | معنا در مثال متفورمین |
|---|---|---|
| ۱ | A | دستگاه گوارش و متابولیسم |
| ۲ | A10 | داروهای مورد استفاده در دیابت |
| ۳ | A10B | داروهای کاهنده قند خون، به‌جز انسولین‌ها |
| ۴ | A10BA | بیگوانیدها |
| ۵ | A10BA02 | متفورمین |
۴. تفاوت ATC و DDD چیست؟
ATC سیستم طبقه‌بندی است؛ DDD یک واحد فنی برای اندازه‌گیری مصرف دارو است. DDD یا Defined Daily Dose به میانگین فرضی دوز نگهدارنده روزانه یک دارو برای اندیکاسیون اصلی آن در بزرگسالان اشاره دارد.
DDD لزوماً برابر با دوز تجویزشده برای یک بیمار، دوز توصیه‌شده برای همه بیماران یا مقدار واقعی مصرف نیست. همچنین برای همه کدهای ATC الزاماً DDD تعریف نشده است. ترکیب ATC و DDD به پژوهشگران کمک می‌کند مصرف دارو را با روش‌های استانداردتر مقایسه کنند.
در تحلیل بازار باید میان ارزش فروش، تعداد واحدهای فروخته‌شده، مقدار ماده مؤثره و شاخص‌های مبتنی بر DDD تمایز گذاشت؛ این مقادیر پاسخ‌گوی پرسش‌های متفاوتی هستند.
۵. ATC چگونه به تحلیل بازار دارویی کمک می‌کند؟
- سطح اول: ارائه تصویری کلان از توزیع بازار و حوزه‌های اصلی فعالیت شرکت‌ها.
- سطح دوم: مقایسه حضور شرکت‌ها در گروه‌های درمانی گسترده‌تر.
- سطوح سوم و چهارم: بررسی زیرگروه‌های دقیق‌تر، تمرکز رقابتی و تفاوت ساختار پرتفوی شرکت‌ها.
- سطح پنجم: شروع تحلیل بازار یک ماده مؤثره مشخص و بررسی محصولات مرتبط، در صورت وجود داده‌های معتبر محصول و فروش.
کد ATC به‌تنهایی سهم بازار، فروش، قیمت، نام برند یا شرکت تولیدکننده را مشخص نمی‌کند. برای تحلیل این موارد باید طبقه‌بندی ATC با داده‌های محصول، شرکت، برند و فروش تطبیق داده شود.
۶. آیا هر ماده مؤثره فقط یک کد ATC دارد؟
خیر. نباید فرض کرد هر ماده مؤثره در تمام شرایط تنها یک کد ATC دارد. بسته به مسیر مصرف، کاربرد درمانی یا ویژگی‌های فرآورده، یک ماده ممکن است در طبقه‌بندی‌های متفاوتی قرار گیرد. فرآورده‌های ترکیبی نیز ممکن است کدی متفاوت از فرآورده‌های تک‌ماده‌ای داشته باشند.
به همین دلیل، نگاشت محصولات به ATC نباید صرفاً بر اساس تطبیق نام ماده مؤثره انجام شود. اطلاعاتی مانند ترکیبات، قدرت دارویی، شکل دارویی و مسیر مصرف ممکن است برای تعیین کد صحیح ضروری باشند. در موارد نامشخص، بهتر است وضعیت نگاشت برای بازبینی علامت‌گذاری شود تا اینکه کدی نامطمئن به محصول اختصاص یابد.
۷. محدودیت‌های ATC در تحلیل داده‌ها
- ATC شناسه کامل محصول تجاری نیست: به‌تنهایی برند، تولیدکننده، قیمت، بسته‌بندی یا وضعیت ثبت را مشخص نمی‌کند.
- یک گروه ATC الزاماً معادل یک اندیکاسیون واحد نیست: بعضی گروه‌ها بر مبنای ویژگی‌های فارماکولوژیک یا شیمیایی تعریف شده‌اند.
- فرآورده‌های ترکیبی نیازمند توجه ویژه‌اند: طبقه‌بندی آن‌ها ممکن است با محصولات تک‌ماده‌ای تفاوت داشته باشد.
- نسخه طبقه‌بندی باید مشخص باشد: فهرست رسمی ATC سالانه به‌روزرسانی می‌شود؛ تحلیل‌های تاریخی باید تغییرات کدها را در نظر بگیرند.
- از جمع‌کردن سطوح والد و فرزند خودداری کنید: جمع فروش یک گروه والد با زیرگروه‌های آن می‌تواند به دوباره‌شماری منجر شود.
۸. اصول استفاده از ATC در هوش بازار دارویی
- پیش از تحلیل، سطح موردنظر را مشخص کنید؛ مقایسه در سطح درمانی گسترده با مقایسه در سطح ماده مؤثره یکسان نیست.
- قواعد نگاشت محصول به ATC و نسخه طبقه‌بندی را مستند کنید.
- موارد نامطمئن و محصولات بدون نگاشت معتبر را جداگانه گزارش کنید.
- برای مقایسه شرکت‌ها، دوره زمانی، جغرافیا و تعریف بازار را یکسان نگه دارید.
- ATC را همراه با اطلاعات برند، شرکت، فروش، قیمت، شکل دارویی و در صورت لزوم داده‌های مصرف تحلیل کنید.
جمع‌بندی
سیستم ATC یک چارچوب استاندارد برای بررسی داروها از گروه‌های اصلی تا مواد مؤثره مشخص فراهم می‌کند. برای تحلیلگران بازار دارویی، ارزش آن زمانی بیشتر می‌شود که سطح مناسب انتخاب شود و طبقه‌بندی با داده‌های معتبر محصول و فروش پیوند بخورد. ATC ابزار سازمان‌دهی و مقایسه است، نه جایگزین داده‌های تجاری، بالینی یا مقرراتی.